El Niño nedir, nasıl oluşur ve küresel hava olaylarını nasıl etkiler?

El Niño, Doğu Büyük Okyanus yüzey sularının sıcaklığındaki büyük salınımların ve bunların yol açtığı atmosferik olayların genel adıdır. Kısaca söylersek, deniz suyunun ısınıp soğumasıyla başlayan ve atmosferi de etkileyen küresel bir okyanus-atmosfer olayıdır. La Niña de aynı genel başlık altında anılan olaylardan biridir.

El Niño tam olarak nedir?

El Niño, tek bir kıyıya ya da tek bir ülkeye özgü bir hava durumu değildir. Olayın iki parçası vardır: deniz yüzeyindeki sıcaklık değişimi ve bu değişimin atmosferdeki karşılığı. Kaynaklar El Niño'yu bu iki parçanın birlikte ele alındığı küresel bir olay olarak tanımlar.

Bu yüzden bir hava haberi okurken, sözü edilen etkinin okyanus sıcaklığından mı yoksa atmosferik bir değişimden mi kaynaklandığını ayırt etmek işe yarar.

Adı nereden geliyor?

El Niño ve La Niña isimleri İspanyolca «oğlan çocuğu» veya «velet» ve «küçük kız» anlamına gelir. Adlandırma, olayın insanların gözüne ilk çarpan yönünü değil, dil geleneğini yansıtır. Bu ayrıntı, konuyla ilgili Türkçe haberlerde kaynakların neden İspanyolca kökenli adları kullandığını anlamana yardımcı olur.

El Niño'nun Güney Amerika'nın batı kıyılarında Noel zamanında etkili olduğu bilinir. Bu yüzden adı, zamanlaması ve bölgesiyle birlikte anılır.

Oluşumu: okyanus ve atmosfer birlikte

El Niño'nun oluşumunu okyanus sıcaklığı ile atmosferdeki hava basıncı değişimi arasındaki ilişki üzerinden okumak gerekir. Okyanus yüzeyindeki sıcaklık değiştiğinde, üstündeki hava da buna tepki verir. Bu karşılıklı etkileşim, olayın küresel boyutunun temelidir.

Bilim insanları bu etkileşimi izlemek için bir ölçüt kullanır: Güney Salınımları. Bu salınımlar, Tahiti ve Darwin bölgelerindeki aylık veya mevsimsel hava basıncı değişimleridir ve El Niño'nun atmosferik imzası olarak tanımlanır. İki nokta arasındaki basınç farkının değişmesi, okyanustaki değişimin atmosferde de görüldüğünü gösterir.

Bu olayın bilimsel olarak ilk kez 1923'te Sir Gilbert Thomas Walker tarafından tanımlandığı kaynaklarda yer alır. Yani konu yeni bir keşif değil, bir yüzyılı aşan bir gözlem geleneğinin ürünüdür.

Hava olaylarına etkisi

El Niño ve La Niña'nın güney yarımküredeki etkileri çok büyüktür. Kaynaklarda bu etkinin ne kadar geniş bir alana yayıldığı vurgulanır, ancak her bölgedeki somut sonucun hangi koşullara bağlı olduğu ayrıca incelenmelidir.

Vikipedi'de El Niño, rüzgârlar kategorisinde yer alan bir hava olayı olarak sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, olayın atmosferdeki hareketle ilişkisini gösterir.

Ayrıca IMF, El Niño'nun gıda arzı ve enflasyon riskini artırabileceğini belirtmiştir. IMF'nin açıklamasında kırılgan ülkelere destek verileceği de yer alır. Yani etki yalnızca hava olaylarıyla sınırlı kalmaz, fiyatlar ve gıda tedariki üzerinden ekonomiye de yansıyabilir. Kendi harcamanda bu etkiyi görmek istersen enflasyon hesaplama aracıyla fiyat artışını bir tutar üzerinden izleyebilirsin.

Son dönem kayıtlarında neler var?

Mayıs 2023 itibarıyla El Niño aktif durumdaydı. Tropikal Pasifik Okyanusu'nda güçlenen El Niño, deniz yüzeyi sıcaklıklarını tarihi seviyelere çıkarmıştır.

Uzmanlar, süper El Niño olarak adlandırılan olayın 1950'den bu yana kaydedilen en şiddetli sıcaklık dalgasına dönüşme olasılığını yüzde 75 olarak değerlendiriyor. Bu bir olasılık değerlendirmesidir, kesin bir sonuç değildir. Okurken bu ayrımı akılda tutmak gerekir.

WMO, deniz yüzeyi sıcaklıklarının El Niño'nun güçlendiğini gösterdiğini duyurmuştur. Copernicus ise Eylül ayının kayıtlardaki en sıcak ikinci Eylül ayı olduğunu bildirmiştir. Bu açıklamalar farklı kurumlardan gelse de aynı yönü işaret eder.

Haberleri okurken nelere bakmalısın?

İlk adım tarih kontrolüdür. Yukarıdaki tespitlerin çoğu belirli tarihlere aittir ve bugünün durumunu tam yansıtmayabilir. Güncel veriyi resmi kaynaklardan almak en sağlıklısıdır.

İkinci adım kaynağın kim olduğuna bakmaktır. WMO, Copernicus ve MGM gibi kurumların açıklamaları, sosyal medyadaki kısa paylaşımlardan daha ayrıntılı olma eğilimindedir. Üçüncü adım ise «olasılık» ile «kesin sonuç» ifadelerini ayırt etmektir.

Kaynaklara göre MGM sitesinde herhangi bir meteorolojik uyarı bulunmuyordu. Bu bilgi de tarihine bağlıdır. Yerel bir uyarının olup olmadığını öğrenmek için MGM'nin kendi sayfasına bakmak gerekir.

Sonuçta hangi bilgi işine yarar?

El Niño, okyanus sıcaklığındaki salınımlarla başlayan ve atmosferi etkileyen küresel bir olaydır. Adı İspanyolca kökenlidir, etkisi güney yarımküre için büyüktür ve IMF gibi kurumlar gıda ve enflasyon riskine dikkat çekmiştir. Bu çerçeveyi bilmek, haberlerdeki sayıları doğru okumana yardımcı olur.